Hoe wij beslissingen nemen

“Met de wetenschap van nu…” Zo worden veel excuses ingeluid. Voor verkeerde inschattingen, onjuiste besluiten, foute beslissingen. Natuurlijk: wie alles van tevoren weet, kan met een kwartje de wereld rond. Maar wie zou dat durven? Erop vertrouwen dat je alles weet? Dat de nieuwe realiteit bestendig is en dat de werkelijkheid zich niet onverwacht tegen je keert… Wat zou het zijn, dat je eventueel tegenhoudt? Want hoe werkt dat eigenlijk, beslissingen nemen?

…but not as we know it

In “Arrival” van Denis Villeneuve, voor mij de beste film van 2016, is Louise Banks (Amy Adams) een taalkundige die de opdracht krijgt om contact te maken met buitenaardse wezens. Ze doet dat samen met fysicus Ian Donnely (Jeremy Renner). Verschillender dan deze twee kunnen mensen bijna niet zijn. We zien hoe ze te maken krijgen met nieuwe realiteiten, die een behoorlijke aanslag plegen op hun mentale flexibiliteit. Zo is er de verticale schacht die hen 400 meter hoog een ruimteschip in zal leiden. Eenmaal binnen gedraagt de zwaartekracht zich anders, waardoor die schacht een horizontale tunnel wordt.

Durven loslaten

Voor wiens zintuigen die switch niet kunnen maken is er de continue dreiging dat, mocht de zwaartekracht zich opeens weer normaal gedragen, je 400 meter naar beneden valt. Voor bèta-man Donnely is die dreiging er continue. Hij wordt er hondsberoerd van en dat zit zijn bijdrage behoorlijk in de weg. Voor alfawetenschapper Banks is het gemakkelijker om ermee om te gaan, zij is eraan gewend dat wat je waarneemt kan afwijken van de werkelijkheid. Haar flexibiliteit en durf leiden uiteindelijk dan ook tot een doorbraak. Ze krijgt er van de buitenaardse wezens iets waardevols voor terug, maar het vraagt minstens zoveel geestelijke veerkracht om dat op waarde weten te schatten. Daar kom ik straks nog op terug.

The Backwards Brain Bicycle

Waar Donnely last van heeft, is dat zijn paradigma’s schuiven – en flink ook. In feite komt alles wat voor hem een wetenschappelijke basis vormde, op losse schroeven te staan. Om dat te begrijpen, hoef je helemaal niet zo ver van huis. Ook wij zouden er moeite mee hebben als de wereld opeens niet meer zo vertrouwd was. Voor een experiment paste Destin Sandlin bijvoorbeeld de besturing van een alledaagse fiets aan (zie het filmpje hieronder). Je ziet dat het tijd kost voordat het hele systeem van de fietsende mens zich daarop aangepast heeft. Andersom, weer wennen aan een normale fiets, is net zo moeilijk.

Ik lust geen insecten

Eigenlijk fietsen we net zoals we denken: op de automatische piloot. Ook de manier waarop we dat denken inzetten in onze alledaagse besluitvorming verloopt zo. Gelukkig maar, want in de loop van een dag kan er nogal wat gebeuren en daarom is dat denken heel efficiënt ingericht. We hoeven niet bij alles uitgebreid stil te staan en oneindig te wikken en wegen. Sterker nog, veel besluiten nemen we onbewust. Bliksemsnel vergelijkt ons brein de huidige situatie met eerdere ervaringen. En we besluiten, je raadt het al, op basis van hoe we eerder gehandeld hebben. De algoritme is simpel: heeft een eerdere reactie niet geleid tot onoverkomelijke schade voor het systeem, dan herhalen we simpelweg die reactie. Ook als de logica er overduidelijk op wijst dat de huidige omstandigheden veranderd zijn en dat heroverweging een serieuze optie is, herhalen we ons bekende repertoire. Voorbeeld? Van de restaurantgangers eet zo’n beetje 80% altijd bij hetzelfde restaurant en in ongeveer 80% van de gevallen eten ze wat ze de vorige keer aten. Het aantal gelegenheden waar insecten op de kaart staan is daarom nog altijd op de vingers van één hand te tellen.

Taboes zijn er om los te laten

Hoe zou het zijn als we zouden kunnen heroverwegen wat we anders op de automaat kiezen? Of wat zou het opleveren als we dat onbewuste systeem zouden kunnen beteugelen? Niet meer altijd terug hoeven vallen op bekend repertoire? Gewoon, laten we eens gek doen, een andere reactie laten zien? Wat ik schets, vraagt denken buiten de veiligheidsmarges van je systeem. Die marges worden beheerst door een nogal sterk mechanisme, namelijk dat van onze angsten. Die angsten zijn ontstaan op basis van eerdere ervaringen, het zijn de no-go areas van ons op ervaringsleren gestoelde onbewuste. Ook kunnen er aangeprate angsten of cultureel gebonden taboes zijn. Dat is voor ieder van ons anders.

Angst en hoop

Je zou kunnen redeneren dat het maar goed is dat die angsten er zijn en voor een deel is dat ook zo. Sommige situaties zijn bewezen levensgevaarlijk. Maar er zijn ook besluiten die je kunt heroverwegen, waarna het leven er misschien wel gemakkelijker op wordt. Je laat je dan niet meer leiden door angsten of door wat je denkt wat onmogelijk is. Experimenteren, loslaten, durven en alles wat gebeurt zien als een uitdaging die kansen biedt? Wat zou dat opleveren?
Er is maar één kracht die sterker is dan angst: hoop. De hoop op iets dat anders en beter is, of dat iets zal bijdragen aan een hoger doel: daaruit is oneindig veel kracht te putten.
Zo’n levensinstelling vraagt van je dat je accepteert dat er ook wel eens iets, onontkoombaar, misloopt. Collateral damage dus, wat je toevoegt aan de ervaringen die jou jou zullen maken. Of dat werkt, weet ik niet. Ik weet wel dat het omgekeerde klopt: een wereld, door jouzelf gecreëerd op basis van je angsten, beperkt je. Dat levert een schraal wereldbeeld op en een karige oogst, mocht je op enig moment de kans krijgen om terug te kijken op je leven. Je wordt nooit wie je had kunnen zijn.

Ultiem loslaten

In Arrival beleeft Louise Banks flashbacks. En flashforwards, maar dat begrijpen we pas later. De tijdlijn in de film is niet lineair. En dat is ook de twist aan het eind van de film. Spoiler alert…
We zien Louise met haar opgroeiende kind en de partner waarmee ze dat kind kreeg. Wie zien echter ook dat zij scheiden en hoe dat kind ongeneeslijk ziek werd en uiteindelijk stierf. Pas aan het eind van de film, als haar missie geslaagd is, blijkt hoe het werkelijk zit.
In het contact dat ze met de buitenaardse wezens had, had ze flashforwards. Ze voorzag hoe haar opdracht zou slagen, en ze zag ook het verloop van haar eigen verdere leven. Ze ontmoet aan het eind van de film de man die haar partner zal worden en waarmee ze dat kind zal krijgen. En in het volledige besef van wat voor haar ligt, gaat ze dat aan. Ze heeft de hoop dat ze, hoe dan ook, gaat bijdragen aan een betere toekomst voor de mensheid. Kijk, dat noem ik nog eens loslaten en een stap durven nemen.

Dit artikel verscheen ook op managersonline.nl

Recente blogs

Meer weten

Wil je meer weten over dit onderwerp? Neem dan contact met me op voor een vrijblijvend gesprek.
Bel me op 0570 77 56 29.

Dit artikel verscheen ook op managersonline.nl